ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ

To download in PDF Click Here

ਸਮਲਿੰਗੀ ਕੌਣ ਹੈ?

ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੇਅ ਜਾਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਜੈਂਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੈਂਡਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਜਿਨਸੀ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮਰਦ, ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ, ਅਧਰਮੀ ਅਤੇ ਗਲੀਜ਼ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਭੰਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਿਹੜੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਡੇਵਿਏਸ਼ਨ ਯਾਨਿ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਵਿਚਲਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਔਨ ਸੈਕਸੂਐਲਟੀ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨਸੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਲਿਬੀਡੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰਾਈਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਅੰਦਰ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਅੰਦਰ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਨਸੀ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਇੱਥੇ ਹੀ ਫ੍ਰਾਇਡ ਜਿਨਸੀ ਵਿਚਲਣ (ਸੈਕਸੁਅਲ ਡੀਵਿਏਇਸ਼ਨ) ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਨਸੀ ਪਾਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵਿਚਲਣ (ਡੀਵਿਏਇਸ਼ਨ ਇਨ ਰਿਸਪੈਕਟ ਔਫ਼ ਦ ਸੈਕਸੁਅਲ ਔਬਜੈਕਟ) ਅਤੇ  ਜਿਨਸੀ ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵਿਚਲਣ (ਡੀਵਿਏਇਸ਼ਨ ਇਨ ਰਿਸਪੈਕਟ ਔਫ਼ ਦ ਸੈਕਸੁਅਲ ਏਮ)।

ਸਮਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪਾਤਰ ਵਾਲੇ ਵਿਚਲਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਫਰਾਇਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਜਿਨਸੀ ਖਿੱਚ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਜਿਨਸੀ ਖਿੱਚ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਰਦ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਰਾਇਡ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਪਰੀਤ ਜਿਨਸੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਕੌਂਟਰੈਰੀ ਸੈਕਸੁਅਲ ਫੀਲੀਂਗ) ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਪੁੱਠੇ ਜਾਂ ਉਲਟੇ (ਇਨਵਰਟਸ) ਵਿਅਕਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਦਕਿ 2010 ਵਿਚ ਛਪੀ ਅਮਰੀਕਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮਜਿਨਸੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਕਾਰਨ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ-ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਪਰੀਤ-ਜਿਨਸੀ (ਹੇਟਰੋਸੈਕਸੁਅਲ) ਕਿਉਂ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਈਕੌਲਜੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ, “ਕਾਮ ਤਰਜੀਹ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਤਰਜੀਹ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਬਾਇਲੌਜਿਕਲ ਕਾਰਨ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਕਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਇਲੌਜਿਕਲ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਹਾਰਮੋਨਲ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।”

ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਔਫ਼ ਸਾਇਕੈਟਰਿਸਟਸ ਦੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, “ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।” ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਈਕੌਲਜੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ (2013) ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹਮਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਮ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਲਪ ਜਾਂ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਯਾਨਿ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਲਣ ਨਹੀਂ ਵਿਕਲਪ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵ ਸਮਲਿੰਗੀ ਲਿਬੀਡੋ ਤੋਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਕ੍ਰਤੀ ਜਾਂ ਊਣਤਾਈ ਜਾਂ ਡਿਸਔਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਹੀ ਮੂਲ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਫ਼ਤੀ ਆਪਣੀ ਤਿੰਨ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰੱਕਾਸ (ਨ੍ਰਿਤਕ) ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ-

ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ

ਦੇਵੀ ਨਹੀਂ-

ਦੇਵਤਾ ਹੈ-

ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਵੇਂ੍ਹ

ਮੈਂ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਵਸਲ ਪਿਆਸਾ

ਤੀਸਰੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ...!!!

ਸਮਲਿੰਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮਿੱਥਾਂ

ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਸਾਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮਲਿੰਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਿੱਥਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਮਰਦ-ਮਿੱਥ (ਬੱਬਾ ਮਿੱਥ)

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਲਿੰਗੀ ਮਰਦ ਬਾਰੇ ਇਹ ਮਿੱਥ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਨਾਮਰਦ (ਬੱਬਾ) ਹੈ ਇਸੇ ਲਈ ਸਮਲਿੰਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਮਰਦਾਊਂ ਦਾਬੇ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਪਰੀਤ-ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਵਿਪਰੀਤ-ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਸਾਮਾਜਿਕ ਸਹਿਹੋਂਦ ਜਾਂ ਸਹਿਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਹਿਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕੌਮਪ੍ਰੌਮਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਮਰਦ ਨੂੰ ਦਾਬੇ ਵਾਲਾ, ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਦੇਣ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਵਾਲੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀਣੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿਵਾਸ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿਚ ਔਰਤ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸੈਕਸੁਐਲਿਟੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੌਟਮ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਟੌਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੌਟਮ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਪਰ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਲਿੰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੱਧੇ ਸਿੱਧ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮਰਦ (ਬੱਬਾ) ਹੈ। ਇਸ ਮਿੱਥ ਨੂੰ ਇਫ਼ਤੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਇਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼’ ਰਾਹੀਂ ਤੋੜਦਾ ਹੈ-

ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ

ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ

ਔਰਤ ਵੀ ਹੈ – ਮਰਦ ਵੀ ਹੈ

ਮੈਂ ਕਾਲ਼ਾ ਵੀ ਹਾਂ – ਗੋਰਾ ਵੀ ਹਾਂ

ਮੈਂ ਜ਼ਰਦ ਵੀ ਹਾਂ – ਸਬਜ਼ ਵੀ ਹਾਂ

ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਤਾਕਤ ਹੈ ਮਰਦ ਦੀ

ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੈ ਔਰਤ ਦੀ

ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਖ਼ੌਫ਼ਜ਼ਦਾ ਨੇ

ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਪਰੀਤ-ਜਿਨਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਮਜਿਨਸੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਲਿੰਗੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਟੌਪ- ਜੋ ਜਮਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਦੌਰਾਨ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਰਿਵਾਇਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਬੌਟਮ- ਜੋ ਜਮਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਦੌਰਾਨ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਰਿਵਾਇਤੀ ਔਰਤ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਰਸੇਟਾਈਲ- ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਟੌਪ ਜਾਂ ਬੌਟਮ ਵਿਚ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਵ ਕਿ ਹਮਜਿਨਸੀ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਰਮ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਥੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਔਰਤ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਥੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਮਿੱਥ ਤਹਿਤ ਜਦੋਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨੂੰ ਨਾਮਰਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸੰਬੋਧਨ ਦੇ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰੀ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਮਲਿੰਗੀ ਮਰਦ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਭੱਦਾ ਸ਼ਬਦ (ਬੱਬਾ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨੂੰ ਗਾਹਲ ਦੇਣ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਾਹਲ ਮਰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਠੇਸ ਔਰਤ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਰਦਾਊਂ ਦਾਬੇ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ ਉੱਪਰ ਹੀ ਸਵਾਲ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਫ਼ਤੀ ਜੋ ਕਿ ਆਪ ‘ਵਰਸੇਟਾਈਲ ਗੇਅ’ ਸੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਗੁੱਡੀਆਂ ਬਨਾਮ ਔਰਤ’ ਵਿਚ ਮਰਦਾਊਂ ਦਾਬੇ ਦੀ ਇਸ ਦੋਹਰੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਇਸ ਨੈਤਿਕਤਾ ’ਤੇ ਸਵਲਾ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਗੇਅ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇਖੋ-

ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ

ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ

ਮੇਰੇ ਹਮਜੋਲੀ

ਜਦ ਹਵਾਈ ਜ਼ਹਾਜ਼

ਘੋੜੇ

ਬੈਲ

ਕ੍ਰਿਕਟ

ਹਾਕੀ

ਫੁੱਟਬਾਲ

ਯਾਨੀ ਸਭ ਮਰਦਾਨਾ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ ਸਨ

ਉਦੋਂ ਮੈਂ

ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੇ ਵਾਲ ਸੰਵਾਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ 

ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ

ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ

ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹਮਜੋਲੀ

ਹੁਣ ‘ਗੁੱਡੀਆਂ’ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ

ਅਤੇ ਖੇਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ

ਆਪਣੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਕਾਸ਼! ਮੇਰੇ ਹਮਜੋਲੀ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡੇ ਹੁੰਦੇ

ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਮਿੱਥ

ਹਮਜਿਨਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅਜੀਬ ਮਿੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿਨਸੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਭਾਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਉਮਾਰਦਰਾਜ਼ ਸਮਲਿੰਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸੋਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਲੱੜ੍ਹ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ

ਸਮਲਿੰਗੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ, ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਾਬੇ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਦਾ ਲਾਇਸੰਸ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਮਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਧਰਮੀ, ਅਨੈਤਿਕ, ਕਿਰਦਾਰਹੀਣ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀਣਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਫ਼ਤੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਪੀ-ਨਾਇਲ ਕੋਡ-377 (ਪੁਰਸ਼ ਲਿੰਗ ਕੋਡ-377) ਵਿਚ ਹਮਜਿਨਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ-

ਮੈਂ ਜਦ ਵੀ

ਤੈਨੂੰ  ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਦਾ

ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ

ਤੂੰ ਕਦੇ ਮਜ਼ਹਬ

ਕਦੇ ਸਮਾਜ

ਕਦੇ ਕਾਨੂੰਨ

ਕਦੇ ਇਨਸਾਨੀ ਨਸਲ ਦੇ

ਉਗਮਣ ਅਤੇ ਵਿਗਸਣ ਦਾ

ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੇ

ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਸਾਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ

ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ ਕਿ ਅੱਲੜ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ। ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਮਜਿਨਸੀ ਦੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੁਚਿੱਤੀ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀ  ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨੀ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਇਹ ਭਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਮਜਿਨਸੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰਣੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਾਪੇ ਹਮਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਓਨੇ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਸੁਣ ਸਕਣ, ਹੱਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਜ਼ਰੀਆ ਦੋਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗੇਅਜ਼ ਬਾਰੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਇਕਲਾਪੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਮਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਉੱਪਰ ਮਖੌਟੇ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਇਫ਼ਤੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਇਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਅਕਤੀ’ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ-

ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਹਮਉਮਰ ਮੈਨੂੰ

ਅਲੱੜਪੁਣੇ ਦੇ ਇਸ ਮੋੜ ’ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਨੇ

ਇਕੱਲਾ ਮੈਂ

ਉਸ ਸਖ਼ਸ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ’ਚ ਹਾਂ

ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ

ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਦਨ ਦੇ ਰਹੱਸ ਬੁੱਝੇਗਾ

ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਦੇ ਹਰੇਕ ਗੁਪਤ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰੇਗਾ

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ-

ਕੋਈ ਮਖੌਟਾ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ

ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ

ਮੈਂ ਅਸੀਮਤ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ

ਇਫ਼ਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹਮਜਿਨਸੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸਮਲਿੰਗੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਭਰੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਲੱਤ ਚੀਰ ਗਈ।ਉਸ ਦੀ ਕਾਮ ਤਰਜੀਹ ਕਰਕੇ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਐਨਾ ਨਹੀਂ ਡਰਿਆ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਵੱਖਰੀ ਕਾਮ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਪੈ ਗਏ ਪਰ ਇਫ਼ਤੀ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਬਹਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਹਰ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨਾਲ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਰਿਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਗੋਂਦਾ ਗੁੰਦਦੇ ਹਨ।ਵੈਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਵਾਧੇ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚੋਂ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਉਸ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰਕੁਦਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਮਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਫ਼ਤੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਕੀ ਪਰ ਬੇਹੱਦ ਬੇਬਾਕ ਕਵਿਤਾ ਅਨੁਪਾਤ ਰਾਹੀਂ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ-

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿਚ

ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ

ਦਸ ਤੋਂ ਵੀਹ ਪਰਸੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

ਬਾਕੀ ਨੱਬੇ ਤੋਂ ਅੱਸੀ ਪਰਸੈਂਟ

ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ

ਜੇਕਰ ਅੱਸੀ ਫ਼ੀਸਦ ਲੋਕ

ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ

ਬਰਕਰਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ

ਤਾਂ ਫਿਰ “ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ!”

ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਔਲਾਦ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਤੱਕ ਹੰਢਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦਰਦ ਦੀ ਹੂਕ ‘ਬਾਂਝ ਮਰਦ’ ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ-

ਮੈਂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਆਦਮ’ ਹਾਂ

ਜਿਸਦੀ ‘ਹੱਵਾ’ ਖ਼ਾਲੀ ਗੋਦ ਲਈ

ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣੀ

ਸੁੰਨੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੈ

ਮੇਰੀ ਨਸਲ ਦਾ ਆਗਾਜ਼

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ

ਮੇਰੇ ਤੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ

ਉਹ ਜਿਨਸੀ ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਔਲਾਦ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਤੇ ਉਦਾਸ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਕਨੂਸ ਵਾਂਗ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਖ਼ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ‘ਜ਼ੁਲਫ਼ੀ ਵਾਸਤੇ’ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-

ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ

ਕਿ ‘ਗੇਅ’ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ

ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ...1

ਯਾਦ ਰੱਖ

ਅਸੀਂ ‘ਗੇਅ’ ਹਾਂ

ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦ ਰੂਹ ਹਾਂ

ਅਸੀਂ ਕਦੀ ਜਵਾਨ ਜਾਂ

ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ

ਅਸੀਂ ਸੈਭੰ ਹਾਂ

ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ

ਸਿਰਫ਼ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ

ਤੇ ਫਿਰ-

ਕਿਸੇ ਜਵਾਨ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ

ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ...!

ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ

ਰੈਂਡਮ ਹਿਸਟਰੀ ਨਾਮਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਵਿਲੀਅਮ ਐਸਕ੍ਰਿਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਸੋਪੁਟਾਮੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਹਮਜਿਨਸੀ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਿਸਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਹਮਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਜੋੜੇ ਦਾ ਫੈਰਓਨ ਭਵਨਕਲਾ ਵਾਲਾ ਮਕਬਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਮਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਸੋਪਟਾਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਲਈ ਨਿਯਮਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ,

ਦੂਸਰਾ ਪੱਥਰ

ਉਸ ਨੇ ਸੁੱਟਿਆ

ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਸੀ

ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ

ਚੌਥਾ ਪੱਥਰ

ਇਕ ਮਸਜਿਦ ’ਚੋਂ ਆਇਆ ਸੀ

ਜਿਸ ਦੇ ਇਮਾਮ ਦੀ ਚੌਥੀ ਬੀਵੀ

ਉਸ ਦੀ ਕੰਜਕ ਬੇਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀ ਸੀ

ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਗਿਰਜੇ ’ਚੋਂ ਆਇਆ

ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਦਰੀ ਦੀ-

ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਨਸ ਨਹੀਂ ਸੀ

ਇਕ ਪੱਥਰ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਸੀ

ਜਿਹੜਾ ਦੋਵੇਂ ਬੰਨਿਓਂ ਭਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਸੀ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੈਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਜੋ ਪੱਥਰ ਆਇਆ

ਉਸ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ...!!!

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਹਮਜਿਨਸੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਯੂ ਵਿਚ ਇਫ਼ਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਰਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾ ਦੇ ਉਲਟ ਤਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੌਰੋਲੀ, ਸਪਰਿਚੁਅਲੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਫ਼ਿਜ਼ੀਕਲੀ ਜਾਂ ਫ਼ਾਈਨੈਂਸ਼ਲੀ ਸਟਰੋਨਗ ਹੋਵੋ। ਰਿਵਾਇਤ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ।”

ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਫ਼ਤੀ ਕੇਵਲ ਹਮਜਿਨਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹਰਕਾਰਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ।ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ-

ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ-

ਔਰਤ ਅਜ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ

ਔਰਤ ਈਮਾਮ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ

ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ

ਜੇ ਔਰਤ ਮਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ

ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ...?

ਕਾਨੂੰਨੀ ਅੜਚਨਾਂ

26 ਜੂਨ 2015 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ 21 ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡ (2000), ਬੈਲਜੀਅਮ (2003), ਕੈਨੇਡਾ (2005), ਸਪੇਨ (2005), ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ (2006), ਨੌਰਵੇ (2009), ਸਵੀਡਨ (2009), ਅਰਜਨਟੀਨਾ (2010), ਆਈਸਲੈਂਡ (2010), ਪੁਰਤਗਾਲ (2010), ਡੈਨਮਾਰਕ (2012), ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ (2013), ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ (2013), ਫਰਾਂਸ (2013), ਉਰਗੁਏ (2013), ਲਕਸਮਬਰਗ (2014), ਸਕਾਟਲੈਂਡ (2014), ਫਿਨਲੈਂਡ (2015, ਲਾਗੂ 2017), ਆਇਰਲੈਂਡ (2015)। ਪਰੰਤੂ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਹਾਲੇ ਹਮਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਾਨੂਨੀ ਅਪਰਾਧ ਹੈ, ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣਾ ਹਾਲੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡਾਵਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 377 ਅਧੀਨ ਹਮਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਤੇ 10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਮਰਕੈਦ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਕਰੱਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਜ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਾ 377 ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ 2001 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹਮਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ 11 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਦੋ ਮੈਂਬਰੀ ਬੈਂਚ ਨੇ ਇਕ ਕਹਿ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੇਵਲ ਸੰਸਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਦਾਲਤ ਨਹੀਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੱਸ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਫ਼ਤੀ ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਜਿਨਸੀਆਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਨਲ ਕੋਡ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀ-ਨਾਇਲ ਕੋਡ-377 ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਇਸੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ-

ਕਦੋਂ ਤਕ ਤੁਸੀਂ

ਮੈਨੂੰ ਕੈਦ ਰਖੋਗੇ।

ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ-

ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ

ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੂਤ ਬਣ ਕੇ ਡਰਾਵਾਂਗਾ

ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਗਾਂ

ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ 

ਕਤਲ ਵੀ ਕਰ ਦਿਉਗੇ

ਤਾਂ ਮੈਂ ਫਿਰ-

ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਸਮ ‘’ਚੋਂ

ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ

ਮੈ ਤਾਂ-

ਉਹ ਭੁੱਖ ਹਾਂ

ਜੋ ਆਦਮੀ ਨੂੰ

ਆਦਮਖੋਰੀ ’ਤੇ

ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ

ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਨ ਦਿੰਦੀਆਂ?

ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਰਮ ਸਮਲਿੰਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਗੋਲਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਵੱਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਆਪਣਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਖੁੱਸਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਪਏ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਝਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਮਾਜਿਕ ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਰਵੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਭਾਵ

ਉੱਪਰ ਦੱਸੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ ਸਮਲਿੰਗੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਮਾਜਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਦੋਹਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਬਿਤਾਉਂਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਪਰੀਤ-ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਹਮਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਰਵਾਨਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅੰਦਰ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦਾ ਸੱਲ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਧੱਕਾ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਚਲਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੱਕ ਵੀ ਗੁਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਛੇਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਲਾਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਬਲਕਿ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬਿਰਾਦਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹਮਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ। ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿਪਰੀਤ-ਲਿੰਗੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਦਵੰਦ ਵਿਚੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਤੱਕ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ, ਪਰ 21 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੂਸਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਬਾਕੀ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਸਾਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧੀਨ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ਾਇਦੇ, ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਹੱਕ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਫਾਇਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੋ ਹਮਜਿਨਸੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਜੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਮਾਮਲਾ ਪੁਲਸ ਕੋਲ ਲਿਜਾਉਣ ਵੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਗੇਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੀਰਾਸ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇਸ ਦੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। 

ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ

ਇੱਥੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਫ਼ਿਲਮ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੀਰਾਸ ਦੇ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਵਾਜਬ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਮੈਨੂੰ ਗੇਅ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ।’ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ-

1. ਵੱਖਰੀ ਕਾਮ ਤਰਜੀਹ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਮਾਜਿਕ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ।

2. ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਧਾਰਾ 377 ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਮ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਮਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

3. ਮੌਜੂਦਾਂ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਮਜਿਨਸੀ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰੇਕ ਪਹਿਲੂ, ਵਿਵਾਦਾਂ, ਜੋੜੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਨੂੰਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

4. ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਮਲਿੰਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਨਤੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਾਮ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਰਕੇ ਇਕ ਹਮਜਿਨਸੀ ਇਸ ਧਰਤੀ, ਇਸ ਸਮਾਜ, ਇਸ ਆਜ਼ਾਦ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਹਯਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਐਸਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਫ਼ਤੀ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਨਾਲ ਇਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ-

ਮਿਲੇ ਮਕਾਂ ਨਾ ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਕੋਈ ਮਕੀਂ ਦੇਖਾ।

ਜਹਾਂ ਪੇ ਛੋੜ ਗਏ ਥੇ ਉਸੇ ਵਹੀਂ ਦੇਖਾ।

ਕਟੀ ਹੈ ਉਮਰ ਕਿਸੀ ਆਬਦੋਜ਼ ਕਸ਼ਤੀ ਮੇਂ,

ਸਫ਼ਰ ਤਮਾਮ ਹੁਆ ਔਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ।

-ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ
To download in PDF Click Here

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੱਗਦਾ ਤਵਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੀਨਮੇਖ ਡਾਟ ਕਾਮ (ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲੇ ਅੱਖਰ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਇਕ ਕਾਲਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ) ਵਰਗੇ ਕਾਲਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਮੀਨਮੇਖੀ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਮ ਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੰਕ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪੈਣਗੇ)। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਮੀਨਮੇਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇੰਝ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਮੀਨਮੇਖ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਬੌਧਿਕ ਸੰਵਾਦ ਮਾਤਰ ਹੀ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਨਮੇਖ ਦੇ ਲੇਖਕ ਰਾਕੇਸ਼ ਰਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਖਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਵੀ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪੈਂਤੜੇ ’ਤੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੀਨਮੇਖ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਾਲਾ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਅਲੋਚਨਾ ਸੀ ਉਹ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਮਨ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਠੁੱਕ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਇਲਜ਼ਾਮਤਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੇੜੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਖੜੋੜ ਦੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੀਨਮੇਖ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਮੀਨਮੇਖ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਜਸਟੀਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਮੀਨਮੇਖ ਮਨਫੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੋਰ ’ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਵਾਲੇ ਕਾਲਮ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਬੇੜੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲ (ਕਾਲਮ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਹੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਦਬੀ, ਵਿਚਾਰਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੜੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕੀ ਜਾਵੇ। ਪੂਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਸੁਹਿਰਦ ਲੇਖਣੀ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਧੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਭਿਆਲੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਲੇਖਣੀ ਪੁੰਗਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਧਰਤੀ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ’ਤੇ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੱਖ-ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਇਹ ਨਵੇਂ ਉਭਰਦੇ ਸੰਭਾਵਨਾਸ਼ੀਲ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੱਸਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਪੇਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸੱਭਿਅਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘’ਤੇ ਛਪ ਰਹੀ ਹਰ ਪੇਤਲੀ ਰਚਨਾ ਹੀ ਇਸੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸੁਹਿਰਦਾ ਤੋਂ ਹੀਣ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਟੋਟਕੇਬਾਜ਼ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਫਸੋਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹਨੇਰੀ ਵਿਚ ਸੁਹਿਰਦ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨਵੇਂ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿਚ ਵੀ ਨਪੀੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ-ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਰੀਆਂ, ਕੁਰਸੀਧਾਰੀਆਂ, ਐਵਾਰਡੀਆਂ, ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ, ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ, ਡੀਨਾਂ, ਗਾਇਡਾਂ, ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਧੌਂਸ ਅੱਗੇ ਨਪੀੜਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਪਨੀਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਛੇ। ਉਹ ਨਜ਼ਰਾਂ ਭਰ ਕੇ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠੇ ਕਥਿਤ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਘੁੱਟਣ ਭਰਿਆ ਬਣਾ ਰਹੇ ਕਬਜ਼ਾਧਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੋਂ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਚਮੁਚ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 50 ਸਾਲ ਉਮਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁਚ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈਆਂ ਕੁਤਾਹੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਡਮੀ ਵਰਗੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਗਡੋਰ 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਚਿੱਠੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘’ਤੇ ਅਗਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਖਾਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘’ਤੇ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਲੈਣ। 

ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਦਵਾਨੋ ਸੱਤਾ, ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਰਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ। ਘਰ ਬੈਠੋ, ਆਰਾਮ ਕਰੋ, ਕੁਝ ਸੋਚੋ, ਕੁਝ ਲਿਖੋ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ‘’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁਚ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਵਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਗੇ। ਆਪੋ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਵੜੀਆਂ ਵੰਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕੱਦੂ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਜੇ ਖਿਡਾਰੀ ਇਕ ਵਕਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਓਸ ਚੌਧਰ ਤੋਂ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਧਾਨਗੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਕੜਮਾ ਤੋਂ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਟਿਕ ਕੇ ਬਹਿਣ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕ ਬਹਿਣ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ ਨਾ ਨਵਿਆਂ ਨੂੰ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੋ, ਲਿਖੋ, ਰਸਾਲੇ ਚਲਾਓ, ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਵੋ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ‘’ਤੇ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਪੁੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

-ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ

ਉਸੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਬਟਾਲੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭਾਸ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਰੰਧਾਵੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਘਰ ਦੇਖਣ ਗਏ। ਘਰ ਬੰਦ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਘਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਵਾਂਢੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੇਰੀ ਤਾਂਘ ਪੜ੍ਹ ਲਈ ਹੋਣੀ ਐ ਸ਼ਾਇਦ। ਅਸੀਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ ਕੇ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਇਸ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਈ ਰੰਗੀਨ ਸ਼ਾਮਾ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਸਨ। ਕਮਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਗਲੀ ਵੱਲ ਖੁੱਲਦੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਸੀਮੰਟ ਦਾ ਫਰਸ਼। ਕੁਝ ਪਲ ਬਾਰੀ ਦੇ ਪਾਰ ਝਾਕਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਖਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੁਝਿਆ ਮੈਂ ਠੰਢੇ ਫਰਸ਼ ’ਤੇ ਭੁੰਝੇ ਹੀ ਲੰਮਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਲ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਲਕਾ ਖੰਭ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਫਰਸ਼ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਇੰਝ ਲੱਗਿਆ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, 'ਚੱਲੋ ਚੱਲੀਏ'। 

ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਭਿੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦੋ ਬੂੰਦਾ ਫਰਸ਼ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਭੱਠੀ ਵਾਲੀਏ ਚੰਬੇ ਦੀਏ ਡਾਲੀਏ, ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨ ਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਦੇਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਭਾੜਾ'। 

ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ, ‘ਸ਼ਿਵ ਤੇਰੇ ਫਰਸ਼ ’ਤੇ ਦੋ ਪਲ ਸਕੂਨ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦਾ ਭਾੜਾ ਮੇਰੇ ਦੋ ਹੰਝੂ ਰੱਖ ਲਵੀਂ’। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਤਸੱਲੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨਾਉਣ ਬਦਲੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਭਾੜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸੇ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਮੋੜਿਆ ਹੈ।

--ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ--

ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਸੋਚ ਦੇ ਪੰਛੀ ਨੇ ਪਰ ਖੋਲੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਧੂੰਏ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਕ ਪਰਛਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਅਇਆ। ਇਸ ਰੂਹ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਸਾਫ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਦਾ, ਉਸਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਦੌੜਣ ਲੱਗੀ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਵਾਇਆ-

ਸਿਆਸਤ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸਿਆਸਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਮਸਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਲਾਲਸਾ ਮਾੜੇ ਸਿੱਟੇ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਿੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾ ਦਾ ਸਵੈ-ਹਿੱਤ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਧੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਤਨ ਆਮ ਜਨਤਾ ਸਿਆਸੀ ਬੈਂਕ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਯਾਨਿ ਵੋਟ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਇੱਜੜ ਮਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।

ਅੰਨਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਕਈ ਚਿਹਰੇ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੈਂਤਰਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਨਕਾਬ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ ਨੇ ਰਾਮ ਲੀਲਾ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਨਕਾਬ ਖੇਡ ਸੁਧਾਰ ਬਿੱਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵੱਲੋਂ ਨਾ-ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਰਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਖੇਡ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢਾਂਚਾ ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅੰਨਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ‘ਖਿਡਾਰੀ’ ਦੀ ਅਗੁਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ? ਹਾਲੇ ਜਨ ਲੋਕਪਾਲ ਬਿੱਲ ਦਾ ਮਸਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਡਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਠੰਢੇ ਬਸਤੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਿੱਲ ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਰੌਲਾ ਰੱਪਾ ਪੈਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਘੱਟ ਹੀ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇਸ ਬਿੱਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤੀਆਂ ਖੇਡ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵੀ ਇਸ ਬਿੱਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਖੜੀਆਂ ਹਨ।